DUYURULAR

Kino 2017: Alman Filmleri Diyarbakır'da!

Goethe-Institut ve German Films'in birlikte düzenlediği Kino 2017 film programının Diyarbakır ayağı, Diyarbakır Sanat Merkezi ve Başka Sinema işbirliğiyle 21-24 Aralık 2017 tarihlerinde gerçekleşecek.

5.Diyarbakır Uluslararası Fotoğraf Günleri gerçekleşti

Diyarbakır Uluslararası Fotoğraf Günleri, bu yıl 7-22-28 Mayıs 2017 tarihlerinde Diyarbakır’da gerçekleşti.

Hatırlamak ve Anlatmak için Şehre BAK 2017 programı başlıyor!

Hatırlamak ve Anlatmak için Şehre BAK, yeni şehirleri ve yepyeni programı ile üçüncü dönemine başlıyor!

Kino 2016: Alman Filmleri Diyarbakır'daydı

Goethe-Institut ve German Films'in birlikte düzenlediği Kino 2016 film programının Diyarbakır ayağı, Diyarbakır Sanat Merkezi işbirliğiyle 24-27 Kasım 2016 tarihlerinde gerçekleşti.

KurdîLit Web Sitesi Açıldı

Diyarbakır Sanat Merkezi, Lîs Yayınları ve Literature Across Frontiers ortaklığıyla hayata geçirilen KurdîLit: Türkiye'de Kürtçe Edebiyat ve Yayıncılık Ağı web sitesi 17 Ağustos 2016 itibarıyla erişime açıldı.

KurdîLit Web Sitesi Diyarbakır’da sunuldu

Diyarbakır Sanat Merkezi’nin, Lîs Yayınları ve Literature Across Frontiers ortaklığı ile yürüttüğü KurdîLit Tanıtım Toplantısı 29 Haziran 2016 Çarşamba günü Sümerpark Resepsiyon Salonu'nda gerçekleştirildi.

KurdîLit: Türkiye'de Kürtçe Edebiyat ve Yayıncılık Ağı

Diyarbakır Sanat Merkezi’nin, Lîs Yayınları ve Literature Across Frontiers ortaklığı ile yürüttüğü KurdîLit Web Sitesi Projesi 29 Haziran 2016 Çarşamba günü saat 15:00’te, Sümerpark Resepsiyon Salonu'nda gerçekleştirilecek bir toplantı ile edebiyat ilgililerine sunuluyor.

Çatışma Bölgelerinde Çocuk Çalışmalarını Destekliyoruz

Anadolu Kültür ve Sosyal Kültürel Yaşamı Geliştirme Derneği (SKYGD) çocukların çatışma ve şiddet ortamından etkilendiği yerleşim yerlerinde çocuklar ile yapılacak kültür sanat çalışmalarını desteklemek için küçük bir destek programı başlatıyor.

Hatırlamak Ve Anlatmak İçin Şehre BAK 2016 Sergisi Amed Sanat Galerisi'nde!

Hatırlamak ve Anlatmak için Şehre BAK projesinin 2016 Diyarbakır sergisi 16 Nisan – 8 Mayıs tarihleri arasında Amed Sanat Galerisi’nde izleyicilerle buluşuyor.

Hatırlamak ve Anlatmak için Şehre BAK Sergisi İstanbul DEPO'da

Türkiye’nin doğusu ve batısından 10 şehirden 24 gencin katılımı ile hayata geçirilen Hatırlamak ve Anlatmak için Şehre BAK projesinin İstanbul sergisi, 4 Mart 2016 tarihinde DEPO’da açılıyor. 6 video ve 5 fotoğraf çalışmasından oluşan sergi 10 Nisan’a kadar görülebilecek.

Duyuru Listesi

Etkinlik duyuruları ve yeni projelerden haberdar olmak için mail listesine üye olun

Kürt Sözlü Edebiyatı’ndan Yazılı Edebiyat’a

 

20 Aralık 2003, Cumartesi - 17:00
Konu:
Kürt Sözlü Edebiyatı’ndan Yazılı Edebiyat’a
Konuşmacı: Edip Polat


KÜRT SÖZLÜ EDEBİYATINDAN YAZILI EDEBIYATA

Klasik yazarlar insanlık tarihinde “önce sözün var olduğundan” bahseder. Dini kitaplara göre ise Tanrı peygambere önce “iqre” dedi, “oku” Allahın adıyla “oku.” Bunda cümlelerde söz ile yazının ilişkisi var elbette. Bütün halkların tarihinde önce söz vardır, sözlü anlatı vardır. daha sonra el yazmaları vardır. Ama bunu kanıtlayabilmemiz için de mutlaka yazılı edebiyat tarihine ihtiyacımız var. Önceleri bir edebi ürün, önce topluluklarda anlatılırdı, şimdiki gibi bir odada, bir daktilo ya da kompütürün başında öykü yazılmıyordu kuşkusuz. Güzel sözler ve metinler önce başkasıyla paylaşıldı, sonra yazının icadıyla kağıda döküldü. Bunu nereden biliyoruz. Anlatı sanatının o müthiş süslemelerinden, dinleyenleri de hesaba katan destansı, şiirle karışık, güzelleme türü eserlerden. Kürtçe için söylersek dengbêj geleneğinden biliyoruz. Bir çok hikayeyi, masalı dengbêjlerin anlattığını biliyoruz. Sesi güzel olan birisi neden masal anlatır? Edebiyatın sesle, ozanlıkla bağı nedir? Sözlü edebiyata ilişkin bazı yanıtlar, açıklamalar aklımıza gelebilmektedir. M.Ö. 1000 yıllarında yaşadığı söylenen Kürt-İran kahramanı Ristemê Zal destanının yaratıcısı bilinmiyor. Daha sonra Gilgamêş var. Kürt edebiyat tarihine bakıldığında ilk şiirlerin altında Baba Tahirê Uryan’ın (11 . Yy) adı var. Daha sonra klasiklerin öncüleri Eli Heriri (1425-1490), Melayê Batê(1414-1495) ardından Melayê Ciziri (1570-1640) Feqiyê Teyran (1590-1660) ve Ehmedê Xani (1651-1707) Feqiyê Teyran’ın kuşlarla konuştuğu, şiirlerini beytler şeklinde sözlü, makamlı söylediği rivayet edilir. Bazı yazarlar feyzlerini 19. yy’da yaşayan dengbêj Evdalê Zeynikê’den alır. Ör: Yaşar Kemal ile Mehmet Uzun.
Güney’deki Klasik Kürt Edebiyatının (Soranice’nin) örnekleri: Nali (1797-1855), Salim(1800-1866), Kurdi(1803-1849) Heci Qadirê Koyi (1817-1897), Şêx Riza Talabani (1836-1910). Daha sonraları Piremêrd (1867-1950), Dildar(1918-1948), Faik Bêkes ve Evdıla Goran (1904-1962)
Mehabad Ekolu: Ebdurehman Zebihi, Hêmin(1921-1987), Hejar (1921-1991), Hesenê Qizilci(1914-1985), Rehimê Qazi(1922-1991).
Eski Sovyet Kürtleri Ekolu: Ereb Şemo, Casimê Celil, Heciyê Cindi, Xelil Miradov, Qanadê Kurdo, Wezirê Nadir. Mıkayılê Reşid, Karlanê Çaçan, Elıyê Evdırrehman, Tosinê Reşid, Çerkezê Reş, Eskerê Boyik. Hawar Dergisi’nin Yayınlanması var. (1940’larda). Celadet Ali Bedirxan, Kamuran Bedirxan, Osman Sebri, Qedri Can, Nureddin Zaza, Cegerxwin, Qedri Cemilpaşa gibi yazarlar Suriye’de yaşadılar ve orada eserlerini yazdılar. Kürt sözlü edebiyatında müstehcenlik çok fazla, küfür dilde yer etmiş. Ezilmiş ve horlanmış bir toplum biriktirdiği hırsını, bir birine küfür ederek deşarj etmektedir.
Halen de çocuklara uykudan önce anlatılan masallar ile köy odalarında anlatılan hikayeler var. Çirok ve çirvanokların bazıları Hilmi Akyol tarafından derlenip İstanbul Kürt Enstitüsü’nce yayınlanmıştır. Sînem Xanim, Tembûrzêrîn ve Tembûrzîvîn, Mîrze Miheme ve Çepik Ehmet. Kürt dengbej geleneğinde kadın memesini Rohat Alakom iyi incelemiş. M. Zahir Kayan Kürt Mitolojisinde Atın Yerini incelemiş. (Bakınız: Rewşen-name sayı: 3, Mayıs 2003, sayfa 4-5) Yine Mehmet Uzun’un Rojek ji Rojên Evdalê Zeynikê kitabı tamamen sözlü edebiyattan esinlenmiştir. Ahmet Aras’ın Siyabend û Xecê ve Kerr û Kulik (Aynı konuyu Perwîz Cîhanî Bîlîcan adlı romanında işlemiştir) kitapları, Eyüp Kıran ‘ın Dewrêşê Evdî adlı eseri de buna örnektir. Hesenê Metê’nin Ardû adlı öykü kitabı, Kürt halk fıkra ve anlatılarından oluşmuştur. Yine Helîm Ûsîv’in Mirî Ranazên adlı öykü kitabı, Suriye Kürtleri arasında anlatılagelen anı, anlatı ve fıkralardan kökenini almaktadır. Zeynelabidin Zinnar’ın 370 masal ve 80 fablı topladığı bilinmektedir. Bunlardan Kadîna Mişkan bunların arasında Çirvanok denilen gerçeküstü uzun masallar sınıfına girer. Yine bilindiği gibi Ahmedê Xanî Mem û Zîn adlı eserini o dönemde ve halen de Şevbêrk denilen köy odalarındaki gece sohbetlerinde anlatılan ve ezgiyle söylenen Memê Alan destanını temel alarak yazmıştır. Diğer önemli Kürt destanları Sêva Hacîya, Binefşa Narîn û Cembeliyê Kurrê Hekkariya, Zembîlfroş, Ûsiv û Zileyxa, Stî û Fexrî, Elo Şêxanî, Xelîl Bego ve Bozanê Pîrê olarak sıralanabilir. (Bakınız Prof. Celilê Celil ve Ordixanê Celil’in yazdığı “Destanên Kurdi” adlı kitap.)
Sözlü edebiyattan bahsederken Rıstemê Zal destanı ve Qemer Hesen ile oğlu Huseynê Kurd’ın hikayesinden de söz etmek gerekir. Ki bu sonuncu öykünün olayları Abbasi halifeliği döneminde Irak’ta geçmektedir.
Sözlü edebiyatta veya bu edebiyattan kaynak alan yazılı edebiyatta dikkati çeken bir husus, sözlü anlatımın arasına dizelerin veya dörtlüklerin yerleşmiş olmasıdır. Anlatının uygun bir yerine dengbejlik yeteneği devreye girer. Kürtçe ezgilerde her dörtlük bittiğinde dengbej cemaatle birlikte “ahiii, ahiiiii” diye bir ses verir. Bu ses verme, bir nevi sesin akordunu ayarlamaktır. İlginçtir ki bu “ahi ahi” sesinde kalından inceye doğru kayan bütün notalar mevcuttur. Sözlü edebiyatın yazılıdan farkı dinleyici faktörünün olmasıdır. Yani anlatıcı hikayesini bir kitleye okuduğu için, onları eğlendirme, ilgilerini üzerinde uzun süre tutma gibi bir yükümlülük altındadır. Bu yüzden alelade anlatı veya romandaki gibi ince detaylar, sıkıcı betimlemeler yoktur, her sözcüğü ilginç ve enteresan olmak zorunda. Bu nedenledir ki sözlü edebiyatta abartı çok fazla, sürrealizm ön sıradadır. Düzyazı (pexşen) alanında masallar ön plandayken, şiirde destanlar, dini “beytler” vardır. Beytler elbane (tef) eşliğinde cami duvarları dibinde veya dini aylarda ev ev dolaşılarak dervişler tarafından ezbere okunur. Melayê Cezîrî’nin , Ahmedê Xani’nin veya Cigerxwin’in divanlarını köy köy dolaşarak okuyan çok sayıda imam (mele) vardır. Eser baştan sona nesir olsa bile, dinleyiciler sıkılmasın diye araya şiirler serpiştirilir. Aynı şekilde baştan sona kılam olan bir eser yoktur. Mutlaka anlatı ile izah edilen bölümleri vardır. Düz yazıda bile bir ahenk, bazen de kafiye vardır.
Sözlü kahramanlık ezgilerinden de bahsetmek gerekir. Dengbêjler Fritê Quto ile Mamê Etmankê çatışmasını ezgi yapmışlardır. Bunun gibi Silêmanê Mistê’nın ölümü, Koçero, Şêx Fexri, Bişarê Çeto, Mihemedê Dewrêş, Şerrê Mala Eliyê Unis da bu cengnamelerden birer örnektir. Her yörenin ayrı dengbêjleri vardır ve o yörenin çatışmalarını ezgi haline getirmişlerdir.
Kürt yazılı edebiyatı iki önemli antolojide toplanmıştır.
1-Fırat Ceweri tarafından hazırlanan Kürt öykü Antolojisi (93 yazar birer eserle yer almaktadır.)
2-Mehmed Uzun tarafından hazırlanan Kürt edebiyat Antolojisi (104 yazar ve şair yer almaktadır.)

|